«Сынған терезе» теориясын 1982 жылы америкалық әлеуметтанушылар Джеймс Уилсон (James Q. Wilson) мен Джордж Келлинг (George L. Kelling) ұсынған, деп хабарлайды Buqara.kz сайтының тілшісі.

Теорияның мәні және авторлары

Теорияның негізгі мәні қарапайым: егер ғимараттағы бір терезе сынып, оны ешкім жөндемесе, уақыт өте келе өзге терезелердің де сыну қаупі артады.

Яғни, жиналмаған қоқыс, қабырғадағы рұқсатсыз жазулар, сынған витриналар сияқты ұсақ тәртіпсіздіктер қоғамға «мұнда бақылау жоқ, ешкімге бәрібір, ережелер сақталмайды» деген белгі береді.

Осылайша тізбекті реакция басталады. Бір адамның қоқысты жәшікке салмай кетуі өзгелерге де әсер етеді. Уақыт өте келе ұсақ тәртіпсіздік вандализмге, ал қоғамдық тәртіптің әлсіреуі неғұрлым елеулі құқық бұзушылықтарға әкелуі мүмкін.

Әлемдік тәжірибеде қолданылуы

1. Нью-Йорк, АҚШ – ең танымал мысалдардың бірі

1980-жылдары Нью-Йоркте қылмыс деңгейі жоғары болды. Қала метросы қауіпті орындардың бірі саналып, вагондар граффитиге толып кеткен еді.

1980-жылдардың ортасынан бастап метро басшылығы граффитимен күреске басымдық берді. Ал 1990-жылдары қала әкімшілігі мен полиция ұсақ құқық бұзушылықтарға да назар аударуға кірісті.

Метро вагондары граффитиден тазартылмайынша желіге шығарылмады. Билетсіз жүру, қоғамдық орындардағы тәртіп бұзу сияқты ұсақ құқық бұзушылықтарға да бақылау күшейтілді.

Бұл тәсіл қоғамдағы тәртіпті сақтауға бағытталған кешенді шаралардың бір бөлігі болды. Кейінгі жылдары Нью-Йоркте қылмыс деңгейі айтарлықтай төмендеді. Дегенмен бұл өзгерісті тек «сынған терезе» тәсілімен түсіндіру дұрыс емес: зерттеушілер қылмыстың азаюына экономикалық, демографиялық және полиция жұмысына қатысты басқа да факторлар әсер еткенін атап өтеді.

2. Еуропа – қоғамдық кеңістіктегі тәртіп пен тазалық

«Сынған терезе» қағидасының әсерін көрсететін тәжірибелердің бірі Нидерландтың Гронинген қаласында жүргізілген.

Зерттеу барысында велосипед тұрағындағы адамдардың мінез-құлқы бақыланды. Қабырға таза болған кезде, оған граффити салынбаған жағдайда, жерге қоқыс тастайтын адамдардың үлесі төмен болған.

Ал сол қабырғаға әдейі граффити салынғанда және «Граффити салуға тыйым салынады» деген белгі сақталған кезде, жерге қоқыс тастау көрсеткіші айтарлықтай өскен.

Бұл тәжірибе қоршаған ортаның адам мінез-құлқына әсер етуі мүмкін екенін көрсетті.

Сондықтан маңызды қағидалардың бірі – жедел әрекет ету. Қабырғадағы заңсыз жазу, сынған әйнек немесе қоғамдық кеңістіктегі басқа да бүлінген нысандар ұзақ уақыт бойы қараусыз қалмауы керек.

Тәртіпсіздіктің ізін неғұрлым тез жою – қоғамда «бұған ешкім мән бермейді» деген түсініктің қалыптасуына жол бермеудің бір тәсілі.

3. Сингапур – қоғамдық тәртіпке қатаң талап

Сингапурда қоғамдық тәртіп пен тазалыққа қойылатын талаптар өте жоғары. Қоғамдық орындарға қоқыс тастау, белгіленбеген жерде темекі шегу және басқа да тәртіп бұзушылықтар үшін жауапкершілік қарастырылған.

Вандализмге қатысты да заң талаптары қатаң.

Бұл елдің тәжірибесі қоғамдық кеңістіктегі тазалық пен тәртіпті сақтау тек коммуналдық қызметтердің емес, мемлекет пен азаматтардың ортақ жауапкершілігі екенін көрсетеді.

Қоғам үшін негізгі сабақ

«Сынған терезе» теориясының басты идеясы – қоғамдық ортадағы ұсақ тәртіпсіздіктерге немқұрайлы қарамау.

Таза әрі ұқыпты орта адамдардың қоғамдық кеңістікке деген жауапкершілігін арттыруы мүмкін. Ал қараусыз қалған, бүлінген немесе ластанған орта керісінше тәртіпсіздікке жол ашуы ықтимал.

Сондықтан тазалық – тек эстетикалық мәселе емес. Ол қоғамдық мәдениетке, ортақ жауапкершілікке және қауіпсіз орта қалыптастыруға тікелей қатысты.

Граффити, қоқыс, бүлінген нысандар сияқты мәселелерге уақытылы назар аудару – қаланың сыртқы келбетін ғана емес, тұрғындардың қоғамдық тәртіпке деген көзқарасын қалыптастырудың да бір тетігі.