2026 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша Қазақстанда 760,6 мыңнан астам мүгедектігі бар адам тұрған, деп хабарлайды Buqara.kz сайтының тілшісі BAQ.KZ сайтына сілтеме жасап.

Мүгедектігі бар адамдардың құқықтарын қорғау – әділетті қоғам қалыптастырудың маңызды шарты. Әр азаматтың денсаулық жағдайына қарамастан білім алуға, еңбек етуге, медициналық көмекке жүгінуге және қоғамдық өмірге қатысуға құқығы бар. Алайда бұл құқықтарды заң жүзінде бекіту жеткіліксіз, олардың күнделікті өмірде орындалуын қамтамасыз ету де маңызды.

Ресми дерекке сүйенсек, 2026 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша Қазақстанда 760,6 мыңнан астам мүгедектігі бар адам тұрған. Оның ішінде 637,5 мыңы – ересектер, 124 мыңы – балалар. Еңбекке қабілетті жастағы азаматтардың саны 534,7 мыңға жеткен. Бұл деректер мүгедектігі бар адамдардың қоғам өміріне толыққанды араласуына жағдай жасаудың маңызын көрсетеді.

Қолжетімді орта – басты талап

Мүгедектігі бар азаматтар кездесетін негізгі кедергілердің бірі – инфрақұрылымның қолжетімсіздігі. Пандустардың болмауы, лифтілердің талапқа сай жабдықталмауы, қоғамдық көліктің бейімделмеуі және ғимараттарға кіріп-шығудың қиындығы олардың еркін жүріп-тұруына кедергі келтіреді. Мұндай мәселелер адамның күнделікті тұрмысын қиындатып қана қоймай, білім алуына, жұмысқа орналасуына және қоғамдық өмірге белсенді араласуына да әсер етеді.

Сонымен қатар көру немесе есту қабілеті бұзылған адамдар үшін ақпараттың қолжетімді болуы аса маңызды. Мысалы, қоғамдық орындарда тактильді белгілердің, дыбыстық хабарламалардың және ақпараттық тақтайшалардың болмауы олардың қажетті қызметтерді өз бетінше пайдалануына қиындық туғызады. Ал мемлекеттік органдар мен түрлі ұйымдардың интернет-ресурстары ерекше қажеттіліктері бар азаматтарға бейімделмесе, олардың цифрлық қызметтерді алу мүмкіндігі де шектеледі.

Бұл мәселелерді шешу үшін қоғамдық орындарды, көлік жүйесін, білім беру және медициналық мекемелерді әр адамның қажеттілігіне сай бейімдеу қажет. Жаңа ғимараттарды жобалау кезінде қолжетімділік талаптарын ескеріп, қолданыстағы нысандарды кезең-кезеңімен жаңғырту да маңызды. Сонымен бірге пандус орнатумен шектелмей, оның қауіпсіздігі мен қолайлылығына, арнайы тұрақ орындарының болуына және қоғамдық көліктің кедергісіз пайдаланылуына назар аударған жөн.

Қолжетімді орта қалыптастыру – қосымша жеңілдік емес, азаматтардың тең құқықтарын қамтамасыз етудің негізгі шарттарының бірі. Әр адам тұрғылықты жеріне, денсаулық жағдайына қарамастан қоғамдық кеңістіктерді еркін пайдаланып, қажетті қызметтерге кедергісіз қол жеткізе алуы тиіс. Мұндай жағдай жасау мүгедектігі бар азаматтардың тәуелсіздігін арттырып қана қоймай, қоғамның барша мүшесіне қолайлы орта қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Білім мен еңбекке тең мүмкіндік

Мүгедектігі бар адамдардың сапалы білім алуы мен жұмысқа орналасуы олардың тәуелсіз өмір сүруіне, кәсіби әлеуетін дамытуына және қоғамның дамуына үлес қосуына мүмкіндік береді. Білім мен еңбек – адамның өз қабілетін танытып, экономикалық дербестікке қол жеткізуінің маңызды тетіктері. Сондықтан әр азаматтың денсаулық жағдайына қарамастан сапалы білім алып, мамандық таңдауына және еңбек етуіне тең жағдай жасалуы қажет.

Бұл бағытта инклюзивті білім беру жүйесін дамыту ерекше маңызға ие. Мектептер мен жоғары оқу орындарында ерекше білім беру қажеттіліктері бар адамдарға қолайлы жағдай жасалып, оқу материалдары олардың мүмкіндіктеріне бейімделуі тиіс. Сонымен қатар педагогтерді даярлау, арнайы оқу құралдарымен қамтамасыз ету және білім беру ұйымдарының инфрақұрылымын жетілдіру де назардан тыс қалмауы керек. Мұндай шаралар білім алушылардың өз қабілетін толық ашуына және болашақта еңбек нарығына еркін араласуына жол ашады.

Еңбек саласында да мүгедектігі бар азаматтарға тең мүмкіндік беру маңызды. Жұмыс орындарын бейімдеу, икемді жұмыс кестесін ұсыну, қажетті техникалық құралдармен қамтамасыз ету олардың кәсіби қызметін тиімді атқаруына көмектеседі. Сонымен бірге жұмыс берушілер арасында инклюзивті еңбек мәдениетін қалыптастырып, қызметкерді мүгедектігіне байланысты кемсітуге жол бермеу қажет. Адамның кәсіби білімі мен тәжірибесі оның жұмысқа қабылдануындағы негізгі өлшемдердің бірі болуы тиіс.

Қазақстанда мүгедектігі бар адамдарды жұмыспен қамтуға бағытталған шаралар жүзеге асырылып келеді. Дегенмен бұл бағыттағы жұмысты одан әрі жетілдіру үшін тұрақты жұмыс орындарын көбейту, кәсіби даярлау мен қайта даярлау мүмкіндіктерін кеңейту және еңбек құқықтарының сақталуын бақылау маңызды. Білім мен еңбекке тең қолжетімділік – мүгедектігі бар азаматтардың қоғам өміріне толыққанды араласуының және олардың құқықтарын іс жүзінде қамтамасыз етудің негізгі шарттарының бірі.

Әлеуметтік қорғау және заңды құқықтар

Мемлекеттік жәрдемақылар, оңалту қызметтері және техникалық көмекші құралдар мүгедектігі бар адамдарды әлеуметтік қорғаудың маңызды тетіктері саналады. Мұндай қолдау олардың күнделікті қажеттіліктерін өтеуге, денсаулығын нығайтуға және мүмкіндігінше дербес өмір сүруіне жағдай жасайды. Сонымен қатар жеке оңалту бағдарламаларына сәйкес қажетті құралдармен қамтамасыз ету, медициналық және әлеуметтік қызметтерге қолжетімділікті арттыру да ерекше маңызға ие.

Алайда әлеуметтік қолдау көрсету азаматтардың негізгі қажеттіліктерін өтеумен ғана шектелмеуі керек. Олардың өз құқықтарын білуі, мемлекеттік қызметтерді кедергісіз алуы және заңды мүдделері бұзылған жағдайда қорғану тетіктеріне қол жеткізуі де маңызды. Құқықтық кеңес беру, өтініштер мен шағымдарды қарау жүйесінің тиімділігі және жауапты органдардың ашықтығы азаматтардың мемлекетке деген сенімін арттыруға ықпал етеді.

Қазақстанның 2025-2030 жылдарға арналған инклюзивті саясат тұжырымдамасы мүгедектігі бар адамдардың құқықтарын қамтамасыз етуге, әлеуметтік қолдау жүйесін жетілдіруге, жұмыспен қамтуға және кедергісіз орта қалыптастыруға бағытталған. Бұл құжаттың негізгі мақсаты – азаматтардың қоғам өміріне тең дәрежеде қатысуына мүмкіндік жасау. Дегенмен аталған міндеттердің нәтижесі тек стратегиялық құжаттар мен жоспарларға емес, олардың іс жүзінде орындалуына байланысты. Сондықтан мемлекеттік бағдарламалардың тиімділігін бағалап, азаматтардың нақты қажеттіліктерін ескеру және анықталған мәселелерді жүйелі түрде шешу маңызды.

Мүгедектігі бар адамдардың құқықтарын қорғау – тек мемлекеттің емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті. Қолжетімді инфрақұрылым, сапалы білім, лайықты жұмыс және әлеуметтік қолдау әр азаматтың мүмкіндігін толық жүзеге асыруына жол ашады.

Адам құқығы бәріне ортақ. Сондықтан мүгедектігі бар азаматтарға тең мүмкіндік беру, олардың пікірін ескеру және кемсітушілікке жол бермеу – инклюзивті әрі әділетті қоғам құрудың негізгі шарты.