Өңірдің дамуы – халықтың әл-ауқаты мен болашаққа деген сенімінің көрінісі. Соңғы жылдары Тарбағатай ауданында инфрақұрылым жаңарып, ауыл шаруашылығы мен кәсіпкерлікке серпін беретін жаңа бастамалар қолға алынуда. Ауданның бүгінгі тынысы, түйткілді мәселелердің шешімі және алдағы жоспарлар туралы Тарбағатай ауданының әкімі Дархан Шомпайұлы Жөргекбаевпен арнайы сұхбат құрған едік.     

- Құрметті Дархан Шомпайұлы! Алдымен ауданның өткен жылғы көрсеткіштеріне қысқаша тоқталып өтсеңіз. Жылан жылының басты жетістіктері қандай?
- Тарбағатай ауданында 2025 жылдың қорытындысы бойынша әлеуметтік-экономикалық дамудың барлық көрсеткіштері бойынша жақсы жетістіктеріміз бар. Әрине, бұл тұрғыда Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлының тапсырмасы негізінде, облыс әкімі Нұрымбет Аманұлы Сақтағановтың тікелей басшылығымен жүзеге асырылып жатқан кешенді шаралар жоспары мен мемлекеттік бағдарламалардың ықпалы өте зор.  Цифрларды сөйлететін болсақ, бір газеттің көлемі аздық етуі мүмкін және мен оны қаламайтынымды білесіздер. Десек те, негізгілеріне тоқталып өтейін. Мәселен, 2025 жылы өнеркәсіп өнімін өндіру көлемі 4,2 млрд. теңге межесінде болды. Аудан экономикасына 2025 жылы 28,1 млрд. теңге инвестиция тартылды, нақты көлем индексі – 155,0%, оның ішінде жеке инвестициялар 2 есеге өсіп, 21,9 млрд. теңгені құрады. 2026 жылғы 1 қаңтарға тіркелген шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің саны 1 945 бірлік, яғни, өсу қарқыны – 93,6%. Құрылыс жұмыстарының көлемі 25,3 млрд. теңге, нақты көлем индексі  – 216,5%. Аудан көлемінде 2025 жылы 6,1 мың шаршы метр тұрғын үй («Бір қабатты Шығыс» бағдарламасы бойынша 20 пәтер – 1 580 шаршы метр, жеке тұрғын үй – 4 545 шаршы метр.) пайдалануға берілді, 2025 жылға қойылған жоспар 100,4% орындалды. Ал 2026 жылы ауданда 44 тұрғын үйдің құрылысы жүргізілуде, яғни өсім бар. Бұл – халықты баспанамен қамту саясаты бір сәтке де тоқтамайды деген сөз. 
2025 жылға меншікті кірістер бойынша бекітілген жоспар 1 885 904,0 мың теңге еді. Нақтылаудан кейінгі жоспар 2 261 022,2 мың теңгені, ал нақты түсім 2 267 259,1 мың теңгені құрады. Жоспардың орындалуы – 100,3%, ал бекітілген жоспардан 120,2% өсті.  Салыстырмалы түрде айтатын болсақ, 2022 жылы Тарбағатай ауданы бөлініп шықандағы меншікті кіріс 630,0 млн. шамасында болған, ал 2025 жылдың қортындысы бойынша ол 3,6 есе өсті. 
- Ауданымыздың даму бағытын айқындайтын негізгі ірі инвестициялық жобаларға тоқталсаңыз және ауылшаруашылығы саласындағы межеміз қандай?

- Тарбағатай ауданының өнеркәсіп, агроөнеркәсіп кешенінде және балық шаруашылығы салаларында бірқатар ірі инвестициялық жобалар іске асырылуда. Солардың бірі – «East Smelting» ЖШС-нің мыс өндіру және өңдеу бойынша тау-кен байыту комбинатын салу. Жобаның инвестициялық көлемі 216,0 млрд теңгені құрайды, қуаты – жылына 25,0 млн тонна кен. Қазіргі уақытта геологиялық барлау жұмыстары жүргізілуде. Сонымен қатар, өндірістік және инфрақұрылымдық бағытта «Бенто Технологии KZ» ЖШС жобасы жүзеге асырылуда. Жоба аясында 40 жаңа жұмыс орны ашылып, жылына 30 мың тонна өнім өндіру көзделген. 
Бүгінде жол инфрақұрылымы әжептәуір жақсарып қалғаны белгілі. Аудан арқылы өтетін республикалық маңызы бар «Омбы - Майқапшағай» күре жолын қайта жаңғырту жұмыстарының аяқталуына байланысты «СиньСин» құрылыс және басқа да Қытай компанияларының асфальт-бетон қоспасы, битум және тағы басқа өндірістері тоқтаған болатын. Алайда біз осыған дайын болып, 2025 жылы Тәуке ауылында «Ивега»ЖШС-і асфальт-бетон зауытын іске қосты. Өндірістік қуаты жылына 317 мың тонна болатын кешенге тартылған инвестиция көлемі – 200 млн. теңге. Бүгінгі таңда аудан аумағынан «Ивега» ЖШС асфальт-бетон зауытын қамтамасыз ету және автомобиль жолдарын салу үшін инертті материалдарды өндіруге арналған екі карьер рәсімделді, бұл алдағы уақытта кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру көлемін арттыруға және жер қойнауын пайдалану саласындағы көрсеткіштерін жақсартуға мүмкіндік береді және 15 жаңа жұмыс орнын ашу жоспарлануда. Оған қосымша «ОблШығысЖолға» қарасты тағы бір асфальт-бетон зауыты келешекте аудан қажеттіліктерін толықтыратын болады.  Сондай-ақ, болашақта Толағайдағы көмір қорын да игеретін боламыз.
Аудан экономикасының негізгі тірегі саналатын аграрлық секторда мал шаруашылығын өркендету, егін көлемін ұлғайту, суармалы жерлерді игеру, өңдеу өнеркәсібін қалыптастыру және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері басты назарда тұр. Әзірге Тарбағатай ауданының негізгі бағыты – мал шаруашылығы. Осыған байланысты мал басын көбейту, асыл тұқымды мал үлесін арттыру, өнім көлемін ұлғайту және бордақылау алаңдарын ашу бағытындағы жұмыстар қолға алынуда. Сонымен қатар, жеке қосалқы шаруашылықтарды біріктіру арқылы кооперативтер құру жұмыстары да кезек күттірмейтін мәселе. 
Бүгінде аудан бойынша асыл тұқымды мал үлесі ірі қарада 12,7 пайыз, қой шаруашылығында 21 пайыз, жылқыда 0,3 пайызды құрайды. Қазіргі уақытта 78 асыл тұқымды шаруашылық жұмыс жүргізуде. Оның ішінде 52 шаруашылық ірі қара, 21 шаруашылық қой, 4 шаруашылық жылқы өсірумен айналысады. Дегенмен, өз нақтылауым бойынша 78 шаруашылықтың тек 31-інде ғана ресми асыл тұқымды шаруашылық мәртебесі қалыптасқан. Осыған байланысты 2026 жылы бірқатар шаруа қожалықтарына асыл тұқымды шаруашылық мәртебесін беру бойынша жұмыстар жүргізуді тапсырдым. 
Мал бордақылау алаңдарын көбейтуге де ерекше көңіл бөлінуде. Қазіргі уақытта 100 бастан асатын 5 бордақылау алаңы жұмыс істейді. Ақжар ауылдық округінде орналасқан «Ихан баба», «Мойын», «Сенім» шаруа қожалықтары және Жетіарал ауылдық округіндегі «Дарабоз», «Жетіарал даму» шаруашылықтары ірі қараны бордақылау бағытында нәтижелі еңбек етуде. Сондай-ақ, 1000 бастан 5000 басқа дейінгі ірі бордақылау алаңдарын салу жобалары қолға алынуда. Олардың саны жоспар бойынша әзірге үшеу. Соның ішінде Ақжар ауылдық округінде қуаттылығы 5000 басқа арналған заманауи бордақылау алаңын салу бар. Бұл жоба ауданның агроөнеркәсіптік кешенін дамытуға, мал шаруашылығы өнімдерінің көлемін арттыруға және өңірдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге серпін бермек. Қазіргі таңда жобаға қажетті жер телімін рәсімдеу жұмыстары жүргізілуде. Сонымен қатар, мал тасымалдауға және жем-шөп жеткізуге қолайлы жол қатынасы қарастырылған. Жоба аумағына Ақжар және Жаңалық ауылдарынан таза су тарту, электр желілеріне қосылу мүмкіндігі де бар. Бұл    жоба аясында болашақта толыққанды жұмыс істейтін агроөнеркәсіптік кешен қалыптастыру жоспарланып отыр. Яғни, ол жерде мал базары, ет өңдеу цехтары, ет өнімдерін дайындайтын өндірістік нысандар, арнайы техника мен жүк көліктеріне арналған автопарк орналастырылмақ. Сонымен қатар, жол инфрақұрылымы тартылғаннан кейін логистикалық орталық қалыптастыру көзделуде. Бұл орталықта жүк көліктерінің тұрақ алаңдары, ауыл шаруашылығы өнімдерін қабылдау және тарату бекеттері, көлік-логистикалық қызмет көрсету орындары жұмыс істейтін болады. Яғни, агроөнеркәсіпке байланысты жұмыстар қайнап жатуы тиіс. Аталған жобаның іске асуы аудан мен облысты сапалы ет өнімдерімен қамтамасыз етуге, республикалық маңызы бар қалаларға ет жеткізу көлемін арттыруға және тұрақты жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік береді. Сонымен бірге ауданның инвестициялық және транзиттік әлеуеті де арта түседі. Дәл осындай тағы бір жобаны Жаңаауыл ауылдық округінде, енді бірін Маңырақ ауылында (Әмір-темір ш/қ) іске асыруды жоспарлап отырмыз. 

Ал өсімдік шаруашылығын дамыту бағытында да ілкімді істеріміз бар. Алдағы уақытта суармалы жер көлемін ұлғайту және мал азығы қорын нығайту мәселесіне басымдық беріледі. Биылғы жылы аудан бойынша 6437 гектар суармалы егістік жер игеру жоспарланған. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 1622,86 гектарға артық көрсеткіш. Болашақта «Қандысу» су қоймасы жөнделген соң, шаруаларымыз судан таршылық көрмейді. Әзірге бар суды үнемді пайдаланып, көбірек өнім алуға тырысуымыз қажет. 
Су үнемдеу технологияларын енгізу жұмыстары да қарқын алуда. Нақты айтқанда, «Қызылбұлақ» АӨК, «Қайқы» және «ALUA CORPORATION» кооперативтері арқылы жаңбырлатып және тамшылатып суару жүйелері енгізіліп жатыр. Бұл жобалар «Ауыл аманаты» бағдарламасы аясындағы жеңілдетілген несиелер арқылы мүмкін болуда. Сонымен қатар, агроөнеркәсіп саласында «Tarbagatai Agro» ЖШС-нің су үнемдеу технологияларын енгізу және суармалы егістік көлемін ұлғайтуға бағытталған инвестициялық жобасы іске асырылуда. Жоба аясында отандық «Su Bereke» маркалы 14 дана жаңбырлатқыш суару машиналарын орнату жоспарланған. Қазіргі таңда су ұңғымаларын қазу, су жинақтау қоймаларын дайындау, инфрақұрылым тарту және жаңбырлатып суару аппараттарын орнату жұмыстары жүргізілуде. Былтыр ауданымызда «Қызылбұлақ» АӨК базасында осы мәселе бойынша тәжірибе алмасу семинары өткен болатын.
 «ЖЕҢІС АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫ» ЖШС-де жерді тиімді игеру мақсатында су үнемдеу технологияларын және тамшылатып суару жүйесін енгізуді жоспарлап отыр, қазіргі уақытта жобаны біртіндеп іске асыру жұмыстарын бастап кетті. Сонымен қатар бұл жоба аясында ауыл шаруашылығы инфрақұрылымын дамыту көзделген. Мәселен, өндірістік және қойма ғимараттарын салу, электр желілерін тарту, су жүйелерін жүргізу, жол инфрақұрылымын дамыту және ауыл шаруашылығы техникаларын орналастыру базасын құру жұмыстары жүзеге асырылмақ. Кәсіпорын алдағы уақытта мал шаруашылығын дамыту мақсатында 10 мың басқа дейін ірі қара мал сатып алуды жоспарлайды. Жоба аясында 21 тұрақты және 10 маусымдық жұмыс орны ашылады. Жалпы инвестициялық көлемі 18,149 млрд теңгені құрайтын жоба толықтай кәсіпорынның өз қаражаты есебінен қаржыландырылатын болады.
Осы орайда айтарым, біз үлкен жобаларды қолға алудан қашпауымыз керек, себебі оның бәрі өңіріміздің қарқынды даму үшін қажетті шаралар. Тарбағатай ауданының 2029 жылға дейінгі даму жоспары бойынша 20,3 млрд. теңге бюджет қаражатын және 231,2 млрд. теңге жеке инвестицияларды салу жоспарлануда. Ал оны іске асыру үшін бізге ауқымды істер қажет. Ол істер қай кезде өркен жаяды, әрине, еңбектеген баладан, еңкейген қартымызға дейін осыған қолдау білдіріп, болашаққа сеніммен қараған кезде ғана нәтиже бермек. Иә, түсінемін! Халыққа жайылымдық жер, тыныш өмір керек. Инвесторлар келсе өре түрегелеміз, бір техника жер қазып, қазық қаға бастаса «алып қойды», «беріп қойды» деп шулаймыз. Бұндай жағдайда инвесторлар қалай жұмыс істемек? Халқымыз сол инвесторлар арқылы игілікті істердің жемісін көруі қажет. Инвестор ол – бюджетке салық төлеуші, жаңа жұмыс орындарын беруші. Қала берді солар арқылы инфрақұрылымдарымыз ретке келеді, қызмет алушылар саны артады. Күні ертең адам саны көбейіп, жұмыс қызған кезде соларға малымызды сатамыз, қызметімізді көрсетеміз, тағы біріміз қымыз-қымыранымызды ұсынамыз, дүкендерде сауда-саттық қызады. Міне, осы жағынан да ойлануымыз керек, яғни, олар тек пайда табушы немесе игеруші ғана емес, жергілікті халыққа қаржы әкелушілер. Осыны мықтап түсініп алсақ, ұтылмаймыз. 
Аудан басшысы ретіндегі менің міндетім және ауданымызда іске асырылып жатқан жобалардың басты мақсаты Президентіміздің тапсырмасына сай – халықтың өмір сүру сапасын жақсарту, елді мекендердегі инфрақұрылымды дамыту, жаңа жұмыс орындарын құру, инвестиция тарту, ауыл шаруашылығы саласы мен кәсіпкерлікті дамыту және әлеуметтік салада жинақталған мәселелерді тиімді шешу. Өздеріңізге мәлім, аудан экономикасының қарқынды дамуы үшін ең алдымен инфрақұрылым жүйесі ретке келуі керек. Ертеңгі күні ірі инвесторлар келген кезде жолымыз, суымыз, электр энергиясы сияқты мәселелерде ахуал туындамауы қажет. Біз осы арқылы оларды қызықтырып, қажетті келісімдерге қол жеткізе аламыз. Өткенде, көлемді егін шаруашылығымен айналысатын инвесторлар жұмысын бастаған кезде жерлестер тарапынан тағы да түсінбеушілік болып, «Қытайлар келіп жерді бүлдіріп жатыр» деп әлеуметтік желіде шуладық. Ол Қытай технологиясын әкеп жатқан біздің инвесторларымыз болатын. Болашақта Байтоғас пен Тұғыл арасына 20 мың гектарға дейін егістік егеміз деп жоспарлап отырмыз. Бұрынғы ауылшаруашылық әлеуеті жоғары Кеңестік кезеңнің өзінде ол жерде 3 мың гектар шамасында ғана егістік болған. Оны біртіндеп ұлғайтып, Дабардың қырына дейінгі аумақты қамту ойымызда бар. Ол жерден де 7 мың гектар жуық алқап дайындаймыз. Осылайша жалпы аумағы 27 мың гектар жер көлемін игеру жоспарымызда бар. Ал Зайсан аумағы арғы жақтан өз жобаларын бастап жатыр, сонда бұл тұтас комплекске айналады.