Даладан шетелдік нарықтарға дейін: Шығыс Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешені қалай дамып келеді
[xfgiven_foto]Фото: [/xfgiven_foto]
Бүгінде Шығыс Қазақстан облысының өкілдері Астанада Президенттің қатысуымен өтіп жатқан Ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің III форумында жүр. Республикалық деңгейдегі жиында өңір атынан облыс әкімінің орынбасары Ренат Құрмамбаев, ШҚО ауыл шаруашылығы басқармасының өкілі Дамир Мамиев және шығысқазақстандық фермерлер қатысып жатыр. Форумда еліміздің аграрлық саласының болашағы, оның мүмкіндіктері мен алдағы міндеттері талқылануда. Бұл мәселелерді шешу ауылдық аумақтардың дамуы мен елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін маңызды, деп хабарлайды Buqara.kz сайтының тілшісі ШҚО әкімінің баспасөз қызметіне сілтеме жасап.
Шығыс Қазақстан үшін ауыл шаруашылығы - егіс алқаптары, жиналған өнім мен мал басының санымен ғана өлшенбейді. Оның артында күн сайын тер төгіп, өз шаруашылығын дамытып, жаңа жұмыс орындарын ашып, аймақ тұрғындарын сапалы өніммен қамтамасыз етіп жүрген мыңдаған еңбек адамы тұр.
Қараша айы - Шығыс Қазақстан облысының агроөнеркәсіп кешенінің бүгінгі тыныс-тіршілігіне кеңірек тоқталуға қолайлы кезең. Егін жинау науқаны аяқталуға жақын, әрі жуырда аграрлық сала қызметкерлері кәсіби мерекесін атап өтті. Сондықтан жыл қорытындысын шығарып, қол жеткізген нәтижелерді саралап, саланың алдағы даму мүмкіндіктеріне назар аударатын уақыт келді.
ШҚО-ның агроөнеркәсіп кешені өндірістік көрсеткіштерімен ғана емес, экспорттық әлеуетінің артуымен де ерекшеленеді. Шығыс Қазақстан өсімдік майын, балды, жаңа ауланған балық пен қымыз өндіру бойынша республикада жетекші орындардың бірін алады. Өңір экспортының құрылымында қайта өңделген өнімнің үлесі айрықша. Бұл - облыстың ауыл шаруашылығы шикізатын жеткізуші ғана емес, қосылған құны жоғары дайын өнім өндіруші ретінде де өз позициясын нығайтып келе жатқанын көрсетеді.
Өткен жылы агроөнеркәсіптік кешен өнімдерінің экспорты 1 млн 16,8 мың тоннаны құрап, жалпы құны 424 млн долларға жуықтады. Оның ішінде 437 мың тоннадан астамы қайта өңделген ауыл шаруашылығы өнімдеріне тиесілі. Бұл өнімдердің экспорттық құны шамамен 285 млн доллар болды.
Ақшалай есептегенде экспорттың басым бөлігін өсімдік майлары – күнбағыс, мақсары және мақта майы құрады. Олардың жеткізілімі 199 мың тоннаға жетіп, жалпы құны шамамен 205 млн доллар болды. Сондай-ақ экспорт көлемінде бидай мен меслин, күнжара және майлы дақылдарды өңдеуден алынатын өзге де өнімдер, сондай-ақ арпа елеулі үлеске ие.
Осы жылдың тоғыз айында өңір 597,5 мың тонна агроөнеркәсіп өнімін экспорттап, одан түскен табыс 322 млн долларға жуықтады. Экспорттың жалпы құнындағы қайта өңделген өнімнің үлесі 78,6 пайызды құрады.
Айта кетейік, «SUN-BEE ALTAI» ЖШС Еуропалық комиссияның Еуропалық одақ елдеріне бал экспорттауға рұқсат берілген кәсіпорындар тізіліміне енген алғашқы қазақстандық кәсіпорын атанды. Ал шығысқазақстандық бал еліміздегі омарта шаруашылығының негізгі орталықтарының бірі ретінде танылған. Өткен жылы өңірде 3 мың тоннаға жуық бал өндірілді. Бұл - республикадағы жалпы өндіріс көлемінің 57 пайызы.
Агроөнеркәсіп өнімдерінің экспорттық географиясы да кеңейіп келеді. Өткен жылы шетелге 148,5 тонна бал жөнелтілді. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда жеті есе көп. Сонымен қатар Венгрияның екі компаниясы шығысқазақстандық омарташылармен және бал өнімдерін өндірушілермен ынтымақтастық орнатуға ниетті.
Алдағы уақытта «ШҚО балы» атты бірыңғай өңірлік бренд құру мүмкіндігі де қарастырылуда. Мұндай бренд облыс өндірушілерін біріктіріп, жергілікті өнімнің танымалдығын арттыруға және ішкі әрі сыртқы нарықтардағы бәсекеге қабілеттілігін күшейтуге мүмкіндік берер еді.
Бұл ретте бұрыннан тіркелген «Қатонқарағайдың табиғи балы» бренді өз дербестігін сақтайды. Әңгіме жергілікті брендтерді алмастыру туралы емес, Шығыс Қазақстан омарташыларының өнімдерін біртұтас жүйе арқылы ілгерілету жайында. Бұл бағыттың туристік әлеуеті де зор. Омарта шаруашылықтарына экскурсия ұйымдастыру, бал өндіру дәстүрімен таныстыру және жергілікті өнімдерден дәм татқызу агротуристік бағыттардың біріне айналуы мүмкін.
Саладағы тағы бір маңызды мәселе - өнімді өңдеу. Ауыл шаруашылығы өнімдері өңірдің өзінде неғұрлым көп өңделсе, оның қосылған құны да артып, жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік туады. Бүгінде ШҚО-да майлы дақылдарды өңдейтін 12 кәсіпорын жұмыс істейді. Өсімдік майын, астық дақылдарын өңдеу өнімдерін және ауыл шаруашылығының өзге де тауарларын өндіру бағыттары дамып келеді.
Жеке бағыттың бірі - ет өңдеу саласы. Қазіргі уақытта орта және шағын санаттағы 10 кәсіпорын шұжық өнімдері мен жартылай фабрикаттар шығарады. Әзірге ірі ет комбинаттары жоқ. Сондықтан бұл сегментті дамыту саланың әлеуетті міндеттерінің бірі болып отыр.
Қолданыстағы өндірушілердің қатарында Өскемен құс фабрикасының базасында жұмыс істейтін «Айтас МП» ЖШС бар. Кәсіпорын құс етінен шұжық, сосиска және жартылай фабрикаттардың 80-нен астам түрін шығарады. Қазір мұнда сиыр етінен шұжық өнімдерін өндіруді іске қосу мәселесі де пысықталуда.
Ал «Өскемен ет-консерві зауыты - Ұлан» ЖШС ет, ет-өсімдік және балық консервілерін шығарады. Кәсіпорын өнімдері ішкі нарыққа және көршілес мемлекетке жеткізіледі.
Осындай өндіріс орындарының дамуы жергілікті тауарлардың түр-түрін көбейтіп қана қоймай, басқа өңірлер мен шет мемлекеттерден жеткізілетін дайын өнімдерге тәуелділікті біртіндеп азайтуға мүмкіндік береді.
Әрине, мемлекеттік қолдау тек ірі шаруашылықтарға ғана емес, барлық ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге қолжетімді болуы керек. Өйткені ШҚО-ның аграрлық саласында түрлі көлемдегі кәсіпорындар мен шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ірі шаруашылықтардың жер ресурстары мен жеке техникасы жеткілікті болса, шағын фермерлер дәл сондай өндірістік міндеттерді әлдеқайда шектеулі мүмкіндікпен шешуге мәжбүр. Сондықтан мемлекеттік қолдаудың негізгі қағидаларының бірі - шаруашылықтың көлеміне қарамастан, барлық ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге даму құралдарының қолжетімді болуы.
Өңірде субсидиялау, жеңілдетілген несие беру, ауыл шаруашылығы техникасы мен жабдықтарын лизингке ұсыну, инвестициялық жобаларды қаржыландыру, мал шаруашылығын қолдау және айналым қаражатын толықтыру тетіктері қарастырылған.
Қазіргі уақытта сұранысқа ие мүмкіндіктердің бірі - жеңілдетілген лизинг. Жыл басынан бері «ҚазАгроҚаржы» АҚ арқылы облыстың ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілері жалпы құны 17,8 млрд теңге болатын 507 техника алды.
Осылайша, машина-трактор паркін жаңарту егіс және егін жинау жұмыстарын агротехникалық талаптарға сай оңтайлы мерзімде жүргізуге, өндірістік шығындарды азайтуға мүмкіндік береді.
Дегенмен шағын өндірушілерге техника мен қаржыландырудың өзі жеткіліксіз. Олар үшін жиналған өнімді сақтау, өңдеу кәсіпорындарының қуаттарына қол жеткізу және сауда желілеріне шығу мәселелері де өзекті. Бұл бағыттарда фермерлер салалық мемлекеттік органдар мен «Атамекен» кәсіпкерлер палатасынан консультациялық және ұйымдастырушылық қолдау ала алады.
Шағын шаруашылықтардың дамуына «Ауыл аманаты» бағдарламасы да ықпал етіп отыр. Оның негізгі мақсаты - ауыл тұрғындарына өз ісін бастауға немесе қолданыстағы кәсібін кеңейтуге көмектесу, сол арқылы жергілікті жерлердегі экономиканы дамыту.
2023 жылдан бері Шығыс Қазақстанда аталған бағдарлама аясында 624 жоба қаржыландырылды. Оған 7,54 млрд теңге бағытталды. Жобалар нәтижесінде 879 жұмыс орнын ашу жоспарланған.
Жеңілдетілген несие 505 жеке кәсіпкер мен шаруа қожалығына, 118 ауыл шаруашылығы кооперативіне берілді. Жобалардың басым бөлігі мал шаруашылығына бағытталған. Сонымен қатар ауыл тұрғындары қаражатты ауыл туризмін дамытуға, ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуге, техника мен жабдық сатып алуға жұмсап жатыр.
Биыл бағдарлама аясында 4,5 млрд теңге қарастырылған. Қазіргі уақытта 65 қарыз алушыға 900 млн теңге берілді. Қалған қаражат желтоқсан айында түседі деп күтілуде.
Жаңа өндіріс орындары мен жеке инвестициялар ауылдық аумақтардың дамуына серпін береді. Осыған байланысты Шығыс Қазақстан облысында агроөнеркәсіптік кешендегі инвестициялық жобалар портфелі қалыптастырылып жатыр. Мал шаруашылығы, өнімді өңдеу және өндірістік инфрақұрылым салаларында бірқатар жобаны іске асыру жоспарланған.
Олардың нәтижесінде жаңа өндірістік қуаттар іске қосылып, қосымша жұмыс орындары ашылып, ауыл кәсіпкерлерінің мүмкіндіктері кеңеюі тиіс. Жалпы, өңірдің агроөнеркәсіптік кешеніндегі инвестициялық саясат ауыл шаруашылығын технологиялық тұрғыдан жаңғыртуға, еңбек өнімділігін арттыруға және бәсекеге қабілеттілігін күшейтуге бағытталған.
Бүгінде ШҚО агроөнеркәсіптік кешені бірнеше бағыт бойынша республикада алдыңғы орында тұр. Өңір қайта өңделген өнім экспортын ұлғайтып, омарта шаруашылығын, май өңдеу саласын және мал шаруашылығын дамытуда. Сонымен қатар жүйелі жұмысты қажет ететін міндеттер де бар. Олардың қатарында ет өңдеу саласын кеңейту, шағын шаруашылықтар үшін ауыл шаруашылығы техникасының қолжетімділігін арттыру, өнім сақтау инфрақұрылымын дамыту және фермерлер мен сауда желілері арасындағы байланысты нығайту мәселелері тұр.
Өйткені ауыл шаруашылығының жетістігі тек жиналған өнім көлемімен немесе экспорт көрсеткіштерімен өлшенбейді. Ең бастысы, шаруашылықтардың тұрақты дамуына жағдай жасау, ауыл тұрғындарының табысын арттыру және жаңа жұмыс орындарын ашу. Шығыс Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешенін дамыту жұмыстарының негізгі бағдары да - осы.
Жаңалықтарды басқаларға қарағанда тезірек көріңіз
Пікірлер